19 आधुनिक बलुतेदार

 *19*   *आधुनिक बलुतेदार*

काल कितीजणींनी आपला बेंगल बॉक्स उघडून पाहिला? आणि  त्यावरून हळुवारपणे हात फिरवत 'कधी घालायला मिळतील आतां या बांगड्या' असं मनाशी म्हटलं... पण त्याबरोबरच केसही सेट करायला हवेत ना... पण सध्यां तर आपणच काळजीपोटी *त्याची* भूमिका निभावत आहोत... 

कळलं नं आजचा  बलुतेदार कोण ते... 

              *न्हावी*

पूर्वी खेड्यांत न्हावी असायचा आणि त्याला न्हावीच म्हणायचे असे नाही, तर प्रदेशानुसार वारीक, म्हाली अशी त्याची नांवं असायची...आणखीही कांही असतील...

बहुधा रविवारी, शाळेच्या सुट्टीच्या दिवशी तो गांवातून चक्कर मारायचा...हातांत एक लोखंडी पत्र्याची, वरून मधोमध दोन्ही बाजूला उघडणारी पेटी असायची. ज्या घरी बोलावलं जाई तिथलं एक जुनं पोतं घेऊन तो आपली बैठक मांडुन पेटीतली, कैची, वस्तरा,साबणाची गोल डबी, ब्रश इत्यादी वस्तू काढून ठेवी.सगळ्या गांवासाठी त्याच वस्तू… इन्फेक्शन? नांवच नको...सगळ्यांची इम्युनिटी का काय म्हणतात ती एकदम ब्येष्ट…

तर आधी लहान मुलांचा नंबर लागायचा. त्यातला एखादं भित्र पोरगं 'मला नाही चकोट करायचं' म्हणून रडत लपून बसायचं. मग कुणीतरी त्याला शोधून न्हाव्यापुढे आणुन बसवे आणि 'चांगली बारीक कर रे' असं न्हाव्याला बजावायचा.  एक एक करत सगळ्या पोरांची तो हजामत करत असे.

तेव्हां 'अमुक कट, तमुक कट' हा प्रकार कुठे होता! सगळे सरसकट नर्मदेतले गोटे... शेंडी असलेले... मोठ्यांची ही तीच गत... गांव गप्पा करत करत ( भिंतीला तुंबड्या लावत) हा कार्यक्रम ऊरकायचा.

 नंतर या लोकांनी अगदी कातच टाकली. छोटी पेटी घेऊन दारोदार हिंडणारे न्हावी इतिहासजमा झाले. लहानशा खेड्यांत सुद्धां एखाद्या छोट्याशा टपरीत आरसा आणि एखादी खुर्ची एवढ्यांवर कोणताही न्हावी आपले बस्तान बसवू लागला.

शहरांतल्या न्हाव्याची बातच और... त्यांना आतां कुणी न्हावी म्हणत नाही. त्यांच्या लहानशा दुकानावर सुद्धा आतां 'हेअर कटिंग सलून' किंवा 'केशकर्तनालय' अशी पाटी दिमाखात झळकत असते, आणि काचेच्या दर्शनी दरवाज्यांतून समोरासमोरच्या दोन्हीं पूर्ण भिंतीवर मोठे आरसे, खुर्च्या, वेटिंगसाठी वेगळ्या खुर्च्या, वाचायला पेपर, मासिकं असं दृश्य दिसत असतं. 

मोठ्या पार्लरचा तर वेगळाच थाट, जो बाहेरून कधीच दिसत नाही, आणि आंत मध्ये दाढी, कटिंग, याशिवाय हेड मसाज, बॉडी मसाज, 

स्टीम, शाँवर इत्यादींची सोय असते. केसांची स्टाईल सिनेमांतील एखाद्या प्रसिद्ध हिरो प्रमाणे बदलत असते, हे झालं पुरूषांचं...

आतां स्त्रियांच्या केशरचनेतही कपड्यां प्रमाणेच आमूलाग्र बदल झालाय, बालपणीच्या 'झिट्टु' पासून रिबिनी बांधलेल्या दोन घट्ट वेण्या, नागिणीसारखा पाठीवर रूळणारा चित्ताकर्षक लांब शेपटा, बट वेणी, पाच पेडी वेणी, सागर चोटी, घट्ट, सैलसर अंबाडा इथपासून सुरू होऊन सरळ भांग, डाव्या- उजव्या बाजूचे भांग, नागमोडी भांग... आणि वेणी घालायला वेळच नाही असं म्हणत कापून टाकलेले 'झुल्फे बिखराती चली आयी हो' असं गाणं सुचण्याला कारण ठरणारे, मोकळ्या केसांत माझ्या तूं जिवाला गुंतवावे म्हणणारे...त्यांत यु शेप, स्टेप कट्, स्ट्रेट कट ( बस इतकेच प्रकार आठवतायेत.)इथपर्यंत प्रवास झाला.

स्वतःला वेण्या घालता येईपर्यंत आईच्या, बहिणीच्या, घरांतील इतर मोठ्या बायकांच्या हातून वेणी घालून घेणे हाच पर्याय असायचा. पण आता वेण्यांची फॅशनही आउटडेटेड झाली. 

मग ह्या निरनिराळ्या कटसाठी, हेअरस्टाईलसाठी 'लेडी न्हावी' (न्हावीण पेक्षा हे बरं वाटतं नं  ऐकायला!)  पुढे सरसावल्या. घरांतील एखाद्या खोलीतील घरगुती पार्लर पासून 'अमुक ब्युटी पार्लर' नांवाच्या पाट्या गल्लीबोळात दिसू लागल्या. पण केसांबरोबर बाकीचे प्रश्नही महत्त्वाचे होते. मग त्याचे रीतसर प्रशिक्षण देणारे महागडे कोर्सेस सुरू झाले. माऊथ पब्लिसिटी ने एखाद्या पार्लरवालीची किर्ती दूर-दूर पसरू लागली. 

आता लग्नातही वधूवरांना, हो वरां नाही... पार्लरमध्ये जाणे मस्ट असते. वधूसाठी तर विवाहपूर्व विधीं पासून ते विदाई पर्यंत, तिच्या केश-वेशभूषे पासून मेंदी आणि वस्त्र परिधानाच्या स्टाईलने रंगरूप निखरण्यासाठी एक ब्युटी पार्लर वाली नियुक्त केलेली असते, पूर्वीच्या काळांतील राजकन्ये सोबतच्या दासीसारखी ती वधू बरोबर तिचा मेकप नीट करत वावरत असते. 

या पार्लरचं अत्याधुनिक स्वरूप म्हणजेच स्पा. त्याविषयी इतक्या थोड्या शब्दांत कसं लिहु!

कांही वर्षांपूर्वी कांही समाजात असलेल्या केशवपनासारख्या तिरस्कृत रूढी साठी ज्या न्हाव्याचा अमंगल स्पर्श नकोसा वाटत होता, त्याच समाजांत आतां स्री- पुरुष भेदभाव न मानता एक 'व्यक्ती' म्हणून कोणासाठीही ह्या सेवेसाठी मान्यता मिळाली आहे...

' कालाय तस्मै नमः '

आतां पुढचा बलुतेदार ऊद्या...

सौ. भारती महाजन- रायबागकर, चेन्नई

bharati.raibagkar@gmail.com

9763204334

18 आधुनिक बलुतेदार

 *18* *आधुनिक बलुतेदार*

काल दिव्यांचा -पणत्यांचा उल्लेख झाल्याने जरासा दिवाळीचा माहोल तयार झाला! पण त्या आधीही बरेच सण येतात आणि तोपर्यंत जर लाँक डाऊन संपलं ( आणि ते संपेलच) तर सर्व नियम पाळून, स्वतःची काळजी घेऊन ते सण आपण नक्कीच साजरे करू शकतो. मग त्यासाठी नटणं, सजणं आलंच. आणि इतर साजशृंगारा बरोबरच बांगड्याही हव्यातच.

 त्याच बांगड्या घेऊन आलाय आजचा बलुतेदार...

       

              *कासार*

पूर्वी गा़वामध्ये, खेड्यांमध्ये एखादं कासाराचं घर असायचं. नागपंचमीला आणि दिवाळीला स्वतःबरोबर माहेरी आलेल्या लेकी, बहिणींना साडीचोळी बरोबरच कांचेच्या बांगड्या भराव्या लागत. सौभाग्याचं वाण असे ते. खानदेशांत अक्षय तृतीयेला हा मान असतो. 

मग अशा सणाला कासाराला बोलावणं जाई. आजूबाजूच्या सखी, शेजारणी, माहेरवाशिणी गोळा होत. आणि मग, ' ह्यो रंग चांगलाय यश्वदे, तुज्या हाताला लय सोबल बग,' 'नगं, नगं, लई नाजूक हायती, सासरी जायपत्तोर  बांगड्या टिकायला हव्यात' अशा चर्चेनंतर तिच्या हातांच्या गाळ्यानुसार (आतांपर्यंत सव्वा-दोन, अडीच, पावणे -तीन ह्या घड्याळांच्या वेळा असतात, एवढंच मला माहिती होतं.  (ते गाळ्याचे माप कसं असतं हे अजूनही कळलं नाही.) मग एकदाच्या त्या बांगड्या तिच्या हातांत  चढत आणि 'लई नादर दिसतोय हात अशी पावती मिळाली कीं दिवसभर ती आपला हात निरखत राही. लग्नकार्यांत तर कासाराला केवढा मान... लग्नासाठी पाव्हण्या बायका जमल्या कीं कासाराला आमंत्रण जाई आणि तोही आडव्या तारेत ओवलेल्या बांगड्या असलेली लाकडी चौकट ( हे त्याचं  फिरतं छोटेखानी दुकान )गळ्यांत अडकवून लगबगीनं हजर होई. यावेळी फक्त हिरव्या रंगाला प्राधान्य. त्यावरील जरीवर्ख कमी-जास्त एवढंच. नवरीबरोबरच प्रत्येकीच्या हातांत हिरव्या बांगड्या दिसत, आणि लग्न घरच्या पाव्हण्या ओळखु येत.

 आतां सर्वच गोष्टींत काळानुसार बदल झाला तर बांगड्या तरी मागे कशा राहणार! 'चूडी खनके' असं सांगणारी बांगडी कांचेचीच हवी ही संकल्पनाच बदलली. पितळीच्या, सोन्या-चांदीच्या, हिऱ्याच्या, प्लॅस्टिकच्या, लाखेच्या, एक ग्रॅमच्या, मोत्यांच्या, खड्यांच्या, अमेरिकन डायमंडच्या, पूर्वीच्या 20 पैशांच्या नाण्यांच्या, (आणखी कशाकशाच्या असतात?) सुद्धां बांगड्या तयार होऊ लागल्या. 

आता बांगड्यांचे एवढे प्रकार विकायला ठेवण्यासाठी 

  'अमुक बांगडी महल', 'तमुक बेंगल हाऊस' अशी *फक्त*  बांगड्यांची दुकानं थाटल्या गेली. आपण घातलेल्या प्रत्येक कपड्यांवर मॅचिंग बांगड्या घालण्याची फॅशन आली. 'मेरे हाथों में नौ नौ चुडियाँ हैं ' असं म्हणणार्‍यांची हौस पुरवण्यासाठी सगळी बाजारपेठ सज्ज झाली.

 मग एकदम यू-टर्न आल्यागत एका हातांत एखादी सोन्याची बांगडी किंवा कुठलंही रूंदसं कडं किंवा कांहीच न घालण्याकडे आणि दुसऱ्या हातांत घड्याळ घालण्याकडे कल वाढु लागला. आणि बांगड्यांची किणकिण अडचण वाटू लागली. 

बांगड्या घालण्याशी किंवा कुठल्याही दागिन्यांचा संबंध *फक्त* बायकांच्या आरोग्याशी निगडित आहे असं ठरवल्या जातं, ते खरंही असावं...किंवा ती तडा जाणारी आणि फुटणारी कांच प्रतीक म्हणून...'हँडल विथ केअर' असं लिहलेली... किती नुकसान...आणि कदाचित म्हणुनच पुरूष आवेशांत

बोलायचं किंवा……...असलं तर…

'मी कांही बांगड्या भरल्या नाही हातांत' असं ठणकावुन सांगत असावेत.

फिरोजाबाद बांगड्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. बालमजुरीला कायद्याने बंदी असली तरी लहान आकाराच्या बांगड्या बनवायला लहानच हात लागतात,  म्हणून दिवस ऊजाडण्यापूर्वी लहान मुलांना झोपेतून उठवून,  भट्टीच्या उच्च तापमानांत  गरीब आईबाप त्यांना बांगड्या बनवायला घेऊन येतात, असं वाचण्यात आलं, म्हणून बांगड्या घालणं बंद करावं तर... फक्त एवढंच पिढीजात कौशल्य असणाऱ्या त्या अशिक्षित कुटुंबांनी आणि मोठ्या शहरांत आपली बांगड्यांची जड चौकट घेऊन फिरणं शक्य नसलं तरी पैशांअभावी दुकानही सुरू न करता येणाऱ्या कासारांनी काय करावं... हा तिढा कांही सुटत नाही.

उद्या बघू एक नवीन बलुतेदार...

सौ.भारती महाजन-रायबागकर

bharati.raibagjar@gmail.com

 9763204334

17 आधुनिक बलुतेदार

 17    *आधुनिक बलुतेदार*

         

अजुन दिवाळी खूप दूर आहे. त्यामुळे येत्या दिवाळीपर्यंत तरी हे सर्व जगावर आलेलं संकट दूर होऊ दे आणि आपली घरं रंगात रंगून जाऊदे ही शुभेच्छा...

मग अशी रंगवलेली घरं उजळायला दिवे, पणत्या हवेतच ना!

 तेच घेऊन येतोय आजचा बलुतेदार... 

       

              *कुंभार*

 पूर्वी गांवाच्या एका बाजूला कुंभारांची वस्ती असायची. त्याला कुंभारवाडा म्हणत. भरपूर पाणी घालून भिजत घातलेला, चाळून घेतलेल्या मातीचा चिखल, भिजलेला चिखल पायाने तुडवून मऊ करणारा कुंभार किंवा कुंभारीण, एका बाजूला लाकडाचं मोठं चाक आणि मधल्या बोथट आरीवर भांड्यांच्या आकारानुसार मातीचा गोळा घेऊन छोटी-मोठी मडकी, रांजण, दिवाळीच्या पणत्या, संक्रांतीला सुगडी करणारे कुंभार, एका बाजूला अर्धवट वाळलेली, भाजलेली भांडी, एका बाजूला चरणारं गाढव असं दृष्य दिसायचं कुंभार वाड्यात...

पाणी पिण्यासाठी माठ, पाय धुण्यासाठी दारांत रांजण, भाजी (कालवण) बनवण्यासाठी छोटं मडकं, दही घालण्यासाठी वेगळं मडकं, दूध तापवण्यासाठी वेगळं मडकं, आणि थोडंफार धान्य धुन्य साठवण्यासाठीही मडक्याचीच उतरंड...प्रत्येक प्रसंगात वापरल्या जाणाऱ्या मडक्यालाही वेगवेगळ्या नांवाने संबोधले जाते.हा भाग वेगळा. 

खेडेगांवातील घराघरांतील संसाराची या भांड्यांची गरज पुरवणाऱ्या, फिरत्या चाकावर मातीला सुबक आकार देणाऱ्या कुंभाराची ही कथा...

गांवाकडे, मध्यम शहरांमध्ये अजूनही लग्नकार्यात मातीच्या कळसांचं पर्यायाने ते घडवणाऱ्या कुंभारांचं महत्त्व आहे. मारवाडी आणि इतर कांही समाजातील लोक वाजत-गाजत कुंभारवाड्यात जाऊन डोक्यावर कलश घेऊन कार्यस्थळी घेऊन येतात. आजकालच्या आधुनिक युवक-युवतींच्या लग्नांतही आतां ही पारंपारीक रीत फँशन म्हणून सांभाळली जाते. 

पण स्वयंपाकासाठी आणि पिण्याचं पाणी साठवण्यासाठी तांबे, पितळ, स्टील, अँल्युमिनीयम, हिंडालियम, नाँनस्टिक इ.चा शोध लागला, आणि मातीच्या माठाची गरज फक्त ऊन्हाळ्यांत पाणी पिण्या पुरती उरली. ( तरीही कोणाकोणाला फ्रिजचंच पाणी हवं असतं, हा भाग वेगळा.) कोणी कोणी माठ वर्षभरही वापरतात. पाणी साठवण्यासाठी आतां प्लास्टिकची पिंपच

सोयीची होऊ लागली. आतां खेड्यांत माणसंच उरली नाहीत मग मातीची भांडी तरी कितीशी  लागणार!...

त्यामुळे शहरांत मोक्याच्या जागी या कुंभारांनी दुतर्फा आपली दुकानं थाटली. पण फक्त माठ बनवून थोडंच भागणार... मग सिझन प्रमाणे उन्हाळ्यांत माठ, पावसाळ्यांत कुंड्या, दिवाळीत पणत्या, अक्षय तृतीयेसाठी छोटीशी मडकी, संक्रांतीसाठी लहानशी सुगडी आणि हो........मुखी अंगार घेऊन अपरिहार्य अशा 'त्या' प्रवासासाठीही ...अशी व्हरायटी दिसू लागली. माठांतही मग *घटाघटांचे रूप आगळे* तसे काळे, लाल, नळ लावलेले, साधे, गोल, उभट, आणि आतां तर रंगवलेले, त्यावर डिझाईन काढलेले आकर्षक माठ विकायला असतात. तहान भागते आणि स्वयंपाक घराची शोभाही वाढते. कुंड्याही लहान-मोठ्या वेगवेगळ्या आकारां प्रमाणेच प्लेन किंवा थोडीफार डिझाईन असलेली असतात. त्यांच्या जोडीला असतात रंगीबेरंगी फुलापानांची अनेक रोपं...त्या रोपांच्या आणि फुलांच्या मोहानं माणसं तिथे थांबतातच, आणि कुंभारांचा व्यवसाय थोड्याफार प्रमाणात चालू राहतो. 

मध्यंतरी दिवाळीच्या पणत्यांवर इतर वस्तूंप्रमाणे चिनी मातीचं टिकाऊ म्हणून अतिक्रमण झालं होतं. पण ती खरेदी करतांना...कच्च्या मातीची भांडी...जी फुटली तरी (आणि ती तर आतां परगांवाहुन, परप्रांतातुनही मागवावी लागतात, त्यामुळे नुकसान जास्त) नाशवंत म्हणून अखेर मातीतच मिळणार... आणि व्यवहाराच्या दृष्टीने आपल्यासाठी थोडीशी नुकसानकारक असली, तरी त्यामुळे कुंभारांची घरं चालणार, हेही लक्षांत घ्यायला हवं. 

नंतर या मातीचं रूपांतर टेराकोटा मध्ये झाले. ज्यामध्ये तुटफूट होण्याचं प्रमाण अतिशय कमी असतं.  कांही दिवसांपूर्वी तांब्याच्या भांड्यांचं महत्व आपल्या मनांवर बिंबवलं होतं, मातीच्या भांड्यां बाबतही हेच घडतंय. ते खरंही असेल /आहे... मग पाणी भरून ठेवण्यासाठी आकर्षक जार, *कुणा मुखी पडते लोणी* तसं विरजण लावण्यासाठी सुबक आकाराचं छोटंसं भांडं, पोळ्या करण्यासाठी टेराकोटाचा आकर्षक, दांडीचा तवा, अशी विविध कारणांसाठी विविध भांडी, पुन्हा माती पासून माती पर्यंत प्रवास...! ज्या वेड्या कुंभाराने  आपलं हे मातीचं शरीर बनवलं ते आपण, ही माती, पर्यायाने निसर्ग वाचवण्यास हातभार लावतो अशी मनाची समजूत करून घेऊन धन्य होतो...पण खरंच तसं होतं...?

 मध्यंतरी कुंभारांची एक खंत वाचण्यात आली, टेराकोटाची भांडी आकर्षक आणि पक्की भाजलेली असल्याने टिकाऊ असली तरी फुटल्यावर मातीत मिसळत नाहीत. पण *या मातीच्या* भांड्यांच्या जोरदार मार्केटिंग मुळे आणि माणसांच्या गैरसमजुतीमुळे मुळ, नैसर्गिक माती मात्र वेगाने नष्ट होत आहे, जी निर्माण होण्यासाठी बरीच वर्षं लागतात. 

आणि पुन्हां गरीब, दरिद्री, अडाणी कुंभार मात्र मातीला आकार देण्यापुरतेच ऊरतात, त्यांचं काय... त्यामुळे दिवाळीत जेव्हां आपण 'टिकाऊ म्हणून, दिखाऊ म्हणून, रंगवलेल्या, मोहक पणत्या' खरेदी करण्याचे ठरवू तेव्हां...संध्याकाळी सगळं जग उजळलेलं असतांना त्याच्याही झोपडीत एखादा दिवा लागेल, असं पाहु या?

ऊद्या हजर होते एका नव्या बलुतेदाराला घेऊन…

सौ.भारती महाजन-रायबागकर

bharati.raibagkar@gmail.com

9763204334

16 आधुनिक बलुतेदार

 *(16)* *आधुनिक बलुतेदार*

       

 काल कोणी कोणी घरांतल्या फर्निचर वरून आपली नजर फिरवली आणि कोणाकोणाच्या त्याबद्दलच्या आठवणी... सुताराच्या नांवासकट जाग्या झाल्या... एखाद्या वेळेस आपल्याला असा अपवादात्मक इतका चांगला सुतार सापडतोही कीं आपण दुसऱ्या गांवी शिफ्ट झालो तरी, शक्य असेल तर त्याला तिथंही काम करायला घेऊन जातो. पण असे भाग्यवान विरळाच...

आजचा बलुतेदार घेऊन आलाय... *रंग*

         *रंगारी - पेंटर*

पूर्वी म्हटल्याप्रमाणे गांवातल्या मातीच्या घरांना साधारण दिवाळी आणि अक्षय तृतीया, नागपंचमी यासारख्या सणांच्या वेळी वर्षांतून किमान दोनदा रंगकाम केलं जायचं. दिवाळीला तर नक्कीच... रंग काम म्हणजे काय तर पिवळी माती आणून पोतेरं घेऊन रंगवायची. कधीकधी दुसरेही तत्सम रंग वापरले जात. ज्यांना तो रंग आणणं शक्य नसे, ते चुलीच्या धुरानं धुरकटलेलं घर चुना लावून जरासं उजळत, बाहेरील दर्शनी भागांत गेरूनं

 एखादा पट्टा किंवा पानं, फुलं,  सूर्य-चंद्र इत्यादी काढत, ज्यांना हेही शक्य नसायचं ते साध्या मातीनं घरं लिंपायचे. या सगळ्यांसाठी कोणी रंगारी यायचे नाहीत. त्यासाठी कांही प्रशिक्षण घ्यावं लागतं हे कोणाच्या गांवीही नव्हतं. सगळे रंगकाम पुरुष आणि स्त्रिया, बहुतांशी स्त्रिया स्वतःच करत.

हं...नेहमीसारखे तालेवार... त्यांच्या घरी मात्र बारमाही राबत असलेल्या गडीमाणसांना या कामाचाही भार ऊचलावा लागायचा.

आतांपर्यंत छोट्या, मध्यम गांवातही यापेक्षा वेगळी परिस्थिती नव्हती. दिवाळी आली आणि शाळांना सुट्ट्या लागल्या कीं घर सफाई बरोबरच मुलांच्या *मदतीने* हे रंग काम हसत-खेळत पार पडायचं.नव्या रंगाने खुलणारं घर पाहिलं कीं सर्वांना आपल्या मेहनतीचं सार्थक झाल्यासारखं वाटायचं.

 आता आधी बैठे बंगले, मग रो हाऊसेस, फ्लॅटस् चा जमाना आला. त्यांत राहणाऱ्यांनी स्वतः रंग काम करायचं? कांहीतरीच काय!... हुशार लोकांनी समाजाची ही गरज नेमकी हेरली आणि एक नवा आधुनिक बलुतेदार उदयाला आला. चुकत, शिकत त्यांत हळूहळू सुधारणा होऊ लागली. एशियन पेंट, नेरोलँक सारख्या नामांकित कंपन्यांनी रंग मार्केट काबीज केलं. पिवळ्या आणि तत्सम इतर रंगांची माती केव्हांच हद्दपार झाली. आणि ती जागा साधा पेन्ट, प्लास्टिक पेन्ट, अँक्रलिक पेन्ट अशा चढत्या क्रमाच्या रंगांनी घेतली. 

घराचा आंतील रंग आणि बाहेरचा रंग वेगळा... एकाच घरांतील प्रत्येक खोलीतील रंगही वेगळा... खोलीत एकाच रंगाच्या दोन शेड्स, विरुद्ध रंगांच्या दोन शेड्स, एकच भिंत  हायलाईट, टेक्श्चर असे नाना प्रकार आवडीनुसार ठरू लागले. त्या रंगांच्या शेड्सही आता कॉम्प्युटरवर प्रत्यक्ष दिसू लागल्या आणि पूर्वीची पांढरा रंगाचा स्टेनर टाकून आधीची शेड पुन्हा करतांना डोळ्यांनी अंदाज करण्याची रीत कालबाह्य झाली. आता शेडचा नंबर पाहिला कीं तोच रंग लगेच तयार.

ब्रशची जागाही विविध प्रकारांनी घेतली आणि आतां तर रोलर, स्पंज अशी सोप्पी साधनं वापरली जातात.  रंगांबरोबर रंग देणाऱ्यांचेही स्वरूप बदलले. पूर्वी पेंटर स्वतः च एखादा मदतनीस घेऊन घराला रंग द्यायचा. आतां पेन्टरची टीम तयार असते. त्यामुळे तो अनेक साईट्सवर कामं करू शकतो. कधी कधी मात्र तो एकाच ठिकाणचे पेंटर दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातो आणि त्यांची येण्याची  वेळ उलटून गेल्यावर आपण फोन केला तर 'दो दिन छुट्टी है' असे बिनदिक्कत सांगून टाकतो. अशावेळी सगळ्या खोल्यांतील सामान मध्यभागी आणून, झाकून ठेवलेल्या, घरांतील स्वयंपाकघरासह सगळ्या खोल्यांच्या जागा तात्पुरत्या बदललेल्या, त्या अर्धवट रंगलेल्या, धुळभरल्या घराकडे आपले न रंगलेले हात चोळत बसण्याशिवाय आपल्याजवळ पर्याय नसतो. यावेळी मात्र हे सुताराचे सख्खे भाऊबंद वाटू लागतात. 

घराच्या दर चौरस फुटावर रंग द्यायचे  भरमसाठ दर ठरवणारे कॉन्ट्रॅक्टर, उप-कॉन्ट्रॅक्टर प्रत्यक्ष रंग देणाऱ्या, फाटके जुने कपडे घालून, उंच झुल्यावर चढून कधीकधी जीवाची जोखीम उचलणाऱ्या कारागिरांना पोटापुरती मजुरी तरी देतात की नाही कुणांस ठाऊक!

कधी मिळणार प्रतिष्ठा आपल्या देशांत श्रमाला असा विचार करून तेव्हां मात्र मन विषण्ण होतं. 

ऊद्या पुढच्या बलुतेदाराला भेटु...

सौ. भारती महाजन-रायबागकर 

bharati.raibagkar@gmail.com

9763204334

15 आधुनिक बलुतेदार

 *(15)* *आधुनिक बलुतेदार*

         

किती जणांना काल आपलं कॅन्टीन आठवलं? गृहिणी असणाऱ्यांनाही आपलं कॉलेज कॅन्टीन आणि ओघानं सोबतच्या मैत्रिणीही नक्कीच आठवत असतील... मोठ्ठा अवांछित ब्रेक मिळाल्यामुळे आत्ताचे कॉलेजगोइंग्ज, नोकरदार वर्ग तर ते 'मिस्'  करतच असतील... मला खात्री आहे, सीनियर सिटीझन्स सुद्धां भूतकाळाच्या त्या दिवसांचा मनोमनी फेरफटका मारून आले असतील...खरं ना...

आता़ बघू या आजचा बलुतेदार...

             *सुतार*

गांवातील सुताराला प्रामुख्याने बैलगाडी, नांगर आणि इतर शेतीची अवजारे बनवणे, त्यांची दुरुस्ती करणे अशी कामं असायची.

इतर सामान्य लोकांच्या मातीच्या घराला एखादं लाकडाचं दार असायचं. पण गरीबांच्या कुडाच्या झोपडीला तसंच एखादं पत्र्याचं किंवा तुराट्याचं दार असायचं.  त्यामुळे कडी कुलुपाचा प्रश्नच नसायचा. तसंही त्यांच्यासारख्याकडे चोरण्यासारखं असणार तरी काय म्हणा...

 पण सरपंच, पाटील इत्यादी तालेवार यांच्या वाड्याला मात्र भरपूर दारं-खिडक्या असायची. छप्परही लाकडाचंच असायचं. त्याला माळवद असं म्हणत. फर्निचर म्हणजे बाकं, पलंग, खुर्च्या इत्यादी एकाच छापाची असली तरी लाकडाची असायची. 

आतां सिमेंट चा शोध लागला आणि लाकडाची मक्तेदारी संपली. आधी फक्त बैठे बंगलेच असायचे. पण त्यांची दारं, खिडक्या लाकडाचीच असायची. आतां उंच टाँवरच्या जमान्यांत आणि सिमेंटच्या जंगलात दाराच्या चौकटी सुद्धा सिमेंटच्या बनु लागल्या, खिडक्यांची तावदानं कांचेची झाली खरी... पण फर्निचरचं प्रस्थ मात्र खूप वाढलं. घर घेतांनाच प्रत्येक वस्तूंची जागा नियुक्त करण्यात येते. कधी कधी त्यासाठी इंटेरियर डेकोरेटरचे मत विचारांत  घेण्यात येतं. मग सुरु होते सुताराची शोधाशोध... आप्त-मित्र परिवारांत  कोणाकडे सुतार काम चालू असलं तर त्याची कुंडली विचारण्यात येते आणि त्याचे-आपले छत्तीस गुण जुळतात काय ते तपासण्यात येतात. त्या गुणांपुढे मोठ्ठा 'पण' असला तरी त्यांतल्या त्यांत कोणाचा 'पण' सुसह्य करणं सोप्पं ठरेल याचं निदान करून त्याला पाचारण करण्यात येतं. मग त्याची मजुरी, प्लायवूड आणि इतर सामानाचा खर्च याचा ताळमेळ जमला कीं शेवटचा कळीचा प्रश्न...' कितने दिन लगेंगे?' ज्याचं खरं उत्तर कधीही मिळत नाही.

 नंतर घरी करून घ्यायचं कीं त्याच्या कारखान्यांत तयार करून आणायचं याचा उहापोह होतो, ज्या चोखंदळ लोकांचा घरी करून घ्यायचा आग्रह असतो त्यांना मग आधी त्यांच्या वेळेनुसार घरातली कामं आटोपणं, सर्व सामान यादी बर हुकूम आणलं तरी आयत्या वेळी आणखी सामान आणून देणं, त्यांचं चहापाणी करणं,  त्यांच्याकडून दिवसाच्या शेवटी सर्व पसारा आवरून घेतल्या नंतरही स्वतः स्वच्छ करावं लागणं इत्यादी इत्यादी कामं करण्याची तयारी ठेवावी लागते.मुख्य म्हणजे त्यांच्या करवती, हातोड्यासारख्या अवजारांच्या आवाजांत आपली दुपारची झोप हरवते आणि आपण हे 'आ बैल मुझे मार' असं का केलं असा प्रश्न स्वतःलाच विचारतो. सांगितलेल्या मुदतीपेक्षा दोन-तीन दिवस जास्त होऊनही बरंच काम शिल्लक राहतं आणि मग आपल्या संयमाची परीक्षा सुरू होते. आणि आपण जर गृहिणी असु, नव्हे असतोच, म्हणून तर आपल्याला हौस असते नं आपल्या समोर मनासारखं काम करून  घ्यायची...जे कधीच होत नाही... आणि घरांतील सर्व जण आपापल्या  कामांवरून घरी परत आल्यावर आपण वैतागून सुतारांविरूद्ध तक्रारी चा पाढा वाचण्यास सुरुवात जर केली तर... 'तुलाच हौस फार, आधी सावध केलं होतं नं...मग भोगा आपल्या कर्माची फळं' असंही ऐकावं लागतं...

जे सुज्ञ असतात ते कारखान्यांत फर्निचर करायला सांगतात. आणि जे 'महासुज्ञ' असतात ते 'फर्निचर शॉप' मध्ये जाऊन, दोन पैसे जास्त देऊन मनपसंत फर्निचर घरांत आणुन मोकळे होतांत. हे टिकाऊ नाही असं जर कोणी म्हटलं तर 'जाऊ द्या हो, नाहीतरी काय शाश्वत आहे या जगांत' असा तत्त्वज्ञानाचा मुलामाही देतात. असं असलं तरी कांही वेळा सुताराची गांठ घ्यावी लागतेच, हा भाग वेगळा...

आतां लाकडी फर्निचर मॉलचा मालक सुतारच पाहिजे असा कांही नियम नाही. कोणीही आपल्या स्वत:च्या कारखान्यांत कुशल/अकुशल कामगार कामांला ठेवून ग्राहकांच्या पसंतीनुसार फर्निचर बनवून घेतो आणि भरपूर फायदा मिळवतो. पण त्या सुतारांच्या मजुरी बद्दल तेच जाणोत...कारण श्रमाला प्रतिष्ठा नसणाऱ्या आपल्या देशांत त्याबद्दल न बोललेलंच बरं...शेवटी काय, काळाची पावले ओळखावी हेच खरं... ज्यांनी ओळखली तोच ह्या जगांत तरू शकतो...

आता उद्यां पुढचा बलुतेदार...

सौ.भारती महाजन-रायबागकर

bharati.raibagkar@gmail.com

9763204334

14 आधुनिक बलुतेदार

 *(14)*  *आधुनिक बलुतेदार*

      

कालचं पादत्राणांचं वर्णन वाचून आपल्या दाराकडे लक्ष गेले की नाही? त्यातील कितीतरी जागच्या जागीच चुळबूळ करत असतील बिचारी... अगदी आखडली असतील आपल्या पायांसारखीच...कधी मोकळ्या हवेत आपल्याला घेऊन जातो असं झालं असेल त्यांना... 

विशेषतः आपल्या कॉलेजमध्ये किंवा ऑफिसमध्ये... कारण आपल्या सारखीच आपली आणि या ठिकाणांची वाट पाहणारा कुणीतरी असेल तिथं...

          *कँटीनवाला*

पूर्वी नोकरदार लोकं विरळाच सांपडायचे, उत्तम शेतीच असा समज, तरीही गांवातील बसस्टँडजवळ एखादे हाँटेल असायचेच. एखादी पत्र्याची शेड आणि डुगडुगतं बाकडं असं त्याचं साधारण स्वरूपअसायचं. लाऊडस्पीकरवर मोठ्ठ्या आवाजांत एखादं गाणं वाजत राहायचं. आणि हाँटेलमालक सगळ्या गांवाला नांवानिशी ओळखायचा. त्यामुळे गावकर्‍यांपेक्षा त्या गांवाला येणारा एखादा प्रवासी एखाद्या गावकर्‍याची चौकशी करतांना चहाही प्यायचा, आणि गप्पा करतांना त्या गावकऱ्याबद्दल नवीन माहितीही मिळवायचा...

आतां आपलं ऑफिस किंवा कॉलेज मधील कॅन्टीन...गांवातल्या हाँटेलचं आधुनिक स्वरूप...आपलं विरंगुळ्याचं ठिकाण... मित्र-मैत्रिणींबरोबर कांही पर्सनल गोष्टी शेअर करणे किंवा इतर कांही सार्वजनिक, त्यासाठी ते अगदी हक्काचे ठिकाण असते.कोणाकोणाचं खाजगीत काय चालु आहे याचं रसभरीत चर्वितचर्वण…"तुला म्हणुन सांगते/सांगतो,कोणाला सांगु नकोस हं" असं कानापाशी तोंड नेऊन आजुबाजुच्या सर्वांना ऐकु जाईल अशा आवाजांत इथेच सांगितल्या जातं.आँफिसातील बाँसवरचा राग इथेच काढल्या जातो. त्याभरांत समोरचे पदार्थ जरा वेगानेच घशांत ढकलल्या जातात.अर्थात लंचटाईम संपायच्या आंत त्याच बाँसच्या धाकाने आँफिसांत पोहचायचं असतं नं! विवाहिता असतील तर घरांतील सगळ्या सगळ्या प्राँब्लेमचा उहापोह इथेच होत असतो. कधी त्यावर उपाय मिळतो तर कधी बदसल्ला देऊन तो आणखी वाढवल्या जातो. सांगणाऱ्याचं मन हलकं होतं एवढं मात्र खरं.

तिथले आपले ठराविक टेबल गाठले कीं कॅन्टीनवाला बहुतेकदा ऑर्डर न देतांच आपल्याला हवे ते आणून देत असतो. आपली आवड त्याच्या व्यवस्थित लक्षांत राहते. आपला फुललेला  किंवा पडलेला चेहरा... त्याच्या नजरेतून सुटत नाही. आपण प्रसन्न दिसलो आणि कॅन्टीन कॉलेजचं असलं तर डोळे मिचकावून "काय काम झालं वाटतं" असं विचारणार आणि चेहरा पडलेला दिसला तर हातांनेच फुलीची खूण करून नापास काय असं विचारणार. तेच ऑफिसचं असलं तर," काय साहेब, प्रमोशन मिळणार वाटतं", किंवा "घरचा प्राँब्लेम आहे कां? काळजी करू नका, सगळं ठिक होईल" असं आकाशाकडे हात दाखवून म्हणणार. दोन्ही वेळेस अगदी अगत्याने विचारपूस करण्याने ऑफिसच्या कलीग इतकाच तो जवळचा होऊन गेलेला असतो.

ऊद्या बघुया पुढचा बलुतेदार...

सौ. भारती महाजन- रायबागकर

bharati.raibagkar@gmail.com

9763204334

13 आधुनिक बलुतेदार

*(13)*  *आधुनिक बलुतेदार*

- 'सुवर्णकार' वाचून कोणाकोणाला वेगवेगळे दागिने आठवलेत? कोणाकोणाची ( एखाद्या गोड कारणासाठी) खरेदी राहून गेली या लाँकडाउनमुळे? 

 आतां आजच्या बलुतेदाराची ओळख करून घेऊ या...

       *चर्मकार ( चांभार)*

पूर्वी गांवातल्या एकाच चांभाराकडे सगळ्या गावकऱ्यांची कामं असायची.

कामं म्हणजे काय, तर शेतकऱ्यांच्या नव्या मोटा शिवायच्या, आणि जुन्या दुरुस्त करायच्या. पुरुषांची कर् कर् वाजणारी पायताणं बांधून द्यायची, आणि ती झीजेस्तोवर त्यांची दुरुस्ती करत राहायची. गांवातल्या तालेवार घरांतले पुरुष कधीकधी जोडा घालायचे. बायकांच्या चपला ही गरजेची नव्हे तर ऑप्शन ची वस्तु होती. तशाही खेड्यातील बायका गावांबाहेर पडेपर्यंत चपला घालीत नसत, ही बाब वेगळी. मुलांच्या पायांना तर कितीतरी मोठं होईपर्यंत चपला माहीत नसायच्या. त्यामुळेच चांभारा जवळ वर्षभर काम नसलं तरी तो गांवात असणं गरजेचंच होतं. 

आत्तां कांही वर्षांपूर्वीपर्यंत जरा मोठ्या गावात किंवा शहरांत चपला बुटांची सामान्य दुकानं होती. बहुतेक दुकान मालकच स्वतः ऊठून आपल्याला आपल्या मापाचे चपला-बूट दाखवायचे. पसंती साठी दोनच रंग...काळा किंवा लाल... डिझाईन पेक्षांही मजबूतीला गिऱ्हाईकांचं प्राधान्य...  'बाटा' हे एकच कंपनीचं नांव सर्वसामान्यांना माहिती होतं. त्या कंपनीची महागडी (तेव्हांची) पादत्राणं घालायला मिळाली तर स्वतःला धन्य समजण्याचा तो काळ...

 आता कुत्र्यांच्या छत्रीसारखे जागोजागी सर्वसाधारण दुकानं तर उगवलीच आहेत, पण पॅरागॉन, नाइके, स्केचर्स, आदिदास,(इथेही पुन्हा माझं अज्ञान आडवं येतंय )इत्यादी बाटा कंपनीची  सख्खी, सावत्र, चुलत इ. भाऊबंद उदयाला आलेली आहेत. आणि लेदरच्या पादत्राणां पासून ते कापडी, प्लॅस्टिक, रबर इत्यादी प्रकारांपासून उन्हाळी, पावसाळी, हिवाळी... वाँकींगचे, ट्रेकिंगचे, रनिंगचे, सिटिंगचे, फिटिंगचे इत्यादी उपप्रकार इथपर्यंत त्यांची रेंज निर्माण झाली आहे.

पुन्हां बायकांसाठी स्टोन लावलेले, डेकोरेट केलेले, रंगीबेरंगी, कपड्यांना मॅचिंग बरहुकूम...हाय हिल्स, फ्लँट, डॉक्टर्स...चप्पल, सॅंडल्स, स्लीपर्स, ( घरांत घालण्यासाठी, घरांतल्या त्या 'विशिष्ट' जागेसाठी...अबब... एवढंच आठवतांना दमछाक झाली माझी )इतके उपप्रकार,उप-उपप्रकार असतात आणि घरांतील प्रत्येक सदस्यासाठी या सगळ्या प्रकारांतील 'किमान' एक तरी जोड असतोच. त्यामुळे आपल्या घराच्या दर्शनी भागांत चपला बुटांचे एक छोटेखानी? दुकानच असतं.

 

आतां ब्रँडेड वस्तूंचाच बोलबाला आहे. त्यामुळे छोट्या दुकानांत जाऊन खरेदी करणं आपल्या स्टेटस् ला शोभत नसतं. त्या मोठ्या कांचेतुन आरपार दिसत असलेल्या आकर्षक शोरूम मध्ये प्रवेश केल्यानंतर मालक अदबीनं आपले स्वागत करतो. नोकर सौजन्याने बसायला सांगतो. कोणासाठी खरेदी करायची आहे हे कळलं आणि जर ती स्त्री असली तर सिंड्रेलाच्या पायांत राजपुत्राने ज्या नजाकतींनं कांचेचा बूट चढवला असेल तसा तो आपल्या पायांसमोर ते पादत्राण धरतो. तेव्हा त्यांच्या किंमतीकडे...(यांच्या किंमती तीन आकड्यांपासून ते चार आकड्यांपर्यंत... माझी धाव इथपर्यंतच ) दुर्लक्ष करून त्या वाजवीच आहेत हे समजून घ्यावं लागतं. 

ही झाली आपल्याला प्रत्यक्ष भेटणारी माणसं. पूर्वी फक्त साध्या चपला, बूटं, मोट शिवत असलेल्या ह्या पिढीजात चर्मकारांच्या जमातीनं आता कौशल्यानं ही विविधरंगी, विविधढंगी पादत्राणं बनविण्याचं प्रशिक्षण घेतलं आहे आणि पडद्याआड राहून ते एखाद्या कारखान्यात त्यांचे उत्पादन करत आहेत, ही चांगली बाब आहे. कारण जो काळाबरोबर चालला तोच तरला.

 नाहीतर अजूनही रस्त्यांवर, झाडांखाली आपली पारंपारिक  चांभारकीची हत्यारं सांभाळत, जाणार्‍या येणाऱ्यांच्या पायांकडे आशाळभूत नजरेने बघणाऱ्या चांभाराचा प्रपंच कसा चालत असेल कोणास ठाऊक... 

 कारण आतांच्या 'युज अँड थ्रो' च्या जमान्यांत आपल्या फॅशनेबल पादत्राणांना त्याचं गावठी ठिगळ कोण लावून घेणार...

आतां उद्या बघू या कोणत्या बलुतेदाराची गाठ पडते ते...

सौ.भारती महाजन-रायबागकर

bharati.raibagkar@gmail.com

 9763204334